संदेश


उ.प्र. एलटी. शिक्षक-परीक्षा पाठ्यक्रम: ।।

गद्यं, पद्यं, नाटकं च - 

कठोपनिषद् (प्रथमावल्‍लीमात्रम्), भगवद्गीता (द्वितीयोध्‍याय:), अभिज्ञानशाकुन्‍तलम् (चतुर्थो अंक:), मेघदूतम् (पूर्वमेघ:), किरातार्जुनीयम् (प्रथमसर्ग:), कादम्बरी (शुकनासोपदेश:), नीतिशतकम् (सम्‍पूर्णम्), उत्‍तररामचरितम् (तृतीय: अंक:), शिवराजविजयम् (प्रथमनि:श्‍वास:) ।



व्‍याकरणम् - 
प्रत्‍याहारपरिचय:, सन्धि: (अच्, हल्, विसर्गश्‍च), समास:, कारक-विभक्ति:,
प्रत्‍यया: (क्‍त्‍वा, क्‍त, क्‍तवतु, शतृ, शानच्, ल्‍युट्, तुमुन्, ण्‍वुल्, तृच्, अनीयर्, तव्‍यत्, घञ्, क्तिन्, मतुप्, अण्)
शब्‍दरूपाणि (अकारान्‍त-इकारान्‍त-उकारान्‍त-ऋकारान्‍त-स्‍त्रीलिंग-पुलिंग-नपुंसकलिंगरूपाणि)
सर्वनामरूपाणि (सर्वं, यत्, तत्, किम्, एतत्, इदम्, अस्‍मद्, युष्‍मद्)
धातुरूपाणि (भू, पठ् गम्, दृश्, अस्, पा, हन्, लभ्, दा, कथ्, प्रच्‍छ्, लिख्, वद्, कृ, ज्ञा एतेषां लट्-लोट्-लिंड्.रूपाणि)
१-१०० पर्यन्‍तं संख्‍याज्ञानम् ।
वाच्‍यपरिवर्तनम्, अशुद्धिपरिमार्जनं, शुभाषितानि, सूक्‍तय: च

संस्‍कृतसाहित्‍यस्‍य इतिहास: - 
रामायणम्, महाभारतम्, रघुवंशम्, कुमारसंभवम्, किरातार्जुनीयम्, शिशुपालवधम्, नैषधचरितम्, स्‍वप्‍नवासवदत्‍तम्…

अन्‍ये केचन् वैयाकरणा: ।

वृषभदेव: - वाक्‍यपदीयस्‍य प्रथमकाण्‍डे (ब्रह्मकाण्‍डे) टीका ।
पुण्‍यराज: - वाक्‍यपदीयस्‍य द्वितीये काण्‍डे टीका ।
हेलाराज: (11तमे ईसवीये) - वाक्‍यपदीयस्‍य त्रिषु काण्‍डेषु टीका । सम्‍प्रति केवलं तृतीयकाण्‍डे एव टीका उपलभ्‍यते ।
मण्‍डनमिश्र: (695वि.) - स्‍फोटवादस्‍य उपरि 'स्‍फोटसिद्धि:' नामक: एक: प्रौढग्रन्‍थ: रचित: । शंकराचार्येण अस्‍य शास्‍त्रार्थ: अपि संजात: यस्मिन् पराजित: सन् अद्वैतवादं स्‍वीकृतवान् । नूतननाम सुरेश्‍वराचार्य: इति अंगीकृतवान् ।
कौण्‍डभट्ट: (1550-1600 वि.) -वैयाकरणभूषण, वैयाकरणभूषणसार ग्रन्‍थयो: रचयिता । भट्टोजिदीक्षितकृत कारिकाणां व्‍याख्‍याग्रन्‍थौ द्वाै अपि ।
भट्टि: -भट्टिकाव्‍यस्‍य रचयिता । केषुचित् स्‍थानेषु अस्‍य अपरनाम भर्तृहरि इति उक्‍तमस्ति । भट्टिकाव्‍यस्‍य वास्‍तविकनाम 'रावणवध' इति अस्ति ।
दयानन्‍दसरस्‍वती (1881-1940 वि.) - अष्‍टाध्‍याय्यां 'अष्‍टाध्‍यायीभाष्‍य' नामकी विस्‍तृतव्‍याख्‍या कृता । एष: औदीच्‍यब्राह्मणकुले टंकारा (काठियावाड) क्षेत्रे उत्‍पन्‍न: । पितु: नाम कर्शनजी तिवाडीआसीत् । आर्यसमाजस्‍यसंस्‍थापकोयं वर्तते । अन्‍यपुस्…

वैयाकरण नागेशभट्ट - वैयाकरण परिचय: ।।

वैयाकरणनाम -नागेशभट्ट:

अपरनाम: - नागोजिभट्ट:
वर्ण: - ब्राह्मण:
गोत्रम् -
स्थितिकालम् - प्रायेण 1670-1750ई. (अनुमानितम्)
शास्‍त्रज्ञानम् -व्‍याकरणम्, साहित्‍यम्, अलंकार:, दर्शनम्, ज्‍योतिषम्
पिता -शिवभट्ट:
माता -सतीदेवी
गुरु -हरिदीक्षित:
जन्‍मस्‍थानम् - महाराष्‍ट्रम्

निवासस्‍थानम् -महाराष्‍ट्रम्

काव्‍यकृतय: - प्रदीपोद्योत उत उद्योत (महाभाष्‍ये प्रदीपटीका), लघुशब्‍देन्‍दुशेखर (प्रौढमनोरमाया: व्‍याख्‍या), बृहच्‍छब्‍देन्‍दुशेखर (प्रौढमनोरमाया: विस्‍तृत व्‍याख्‍या), परिभाषेन्‍दुशेखर (पाणिनीयव्‍याकरणस्‍य व्‍याख्‍याग्रन्‍थ:), मंजूषा, लघुमंजूषा, परमलघुमंजूषा (त्रय: अपि व्‍याकरणस्‍य दार्शनिकग्रन्‍था: सन्ति), स्‍फोटवाद (स्‍फोटवादस्‍य विवेचनग्रन्‍थ:), महाभाष्‍यप्रत्‍याख्‍यानसंग्रह

अन्‍यविवरणम् -
नागेशभट्ट: श्री भट्टोजिदीक्षितस्‍य पौत्र: आसीत् । अनेन प्रायेण व्‍याकरणे एव दशाधिकग्रन्‍थानां प्रणयनं कृतम् । पाणिनीयपरम्‍परायां वरदराजाचार्यस्‍य अनन्‍तरं अस्‍यैव नाम गृह्यते ।व्‍याकरणेन सहैव अस्‍य धर्मशास्‍त्रे, योगशास्‍त्रे अथ च अन्‍यबहुषु शास्‍त्रेषु गतिरासीत् ।हिन्‍दी -  
नागेशभट्ट श्री भट्टोजिदीक्षित के पौत्र थ…

वैयाकरण आचार्य वरदराज - वैयाकरण परिचय: ।।

कविनाम - आचार्य वरदराज

स्थितिकालम् -प्रायेण 1475 ई. (अनुमानित:)
शास्‍त्रज्ञानम् - व्‍याकरणम्

पिता -दुर्गातनय:
माता -अज्ञात
गुरु -भट्टोजिदीक्षित:

जन्‍मस्‍थानम् - महाराष्‍ट्रम्

निवासस्‍थानम् -महाराष्‍ट्रम्

काव्‍यकृतय: - लघुसिद्धान्‍तकौमुदी, मध्‍यसिद्धान्‍तकौमुदी, सारसिद्धान्‍तकौमुदी, गीर्वाणपदमंजरी

अन्‍यपरिचय: -
वरदराजेन सिद्धान्‍तकौमुदीं सरलीकर्तुं लघुसिद्धान्‍तकौमुदी, मध्‍यसिद्धान्‍तकौमुदी च ग्रन्‍थद्वयं कृतम् ।लघुसिद्धान्‍तकौमुद्यां 1277 सूत्राणि, मध्‍यसिद्धान्‍तकौमुद्यां च 2315 सूत्राणि संकलितानि सन्ति ।लघुसिद्धान्‍तकौमुद्या: क्रम: अधिकयुक्तिसंगत: अस्ति ।लघुकौमुद्या: क्रम: अधोक्‍त: अस्ति - संज्ञाप्रकरणम् सन्धि: सुबन्‍त: अव्‍यय: तिड.न्‍त:प्रक्रियाकृदन्‍त: कारकम् समास:तद्धित: स्‍त्री-प्रत्‍यय:  मध्‍यसिद्धान्‍तकौमुद्याम् वरदराजेन श्रीभट्टोजिदीक्षितस्‍य स्‍मरणं कृतमस्ति -
नत्‍वा वरदराज: श्रीगुरुन् भट्टोजिदीक्षितान् ।
करोति पाणिनीयानां मध्‍यसिद्धान्‍तकौमुदीम् ।।
सारसिद्धान्‍तकौमुद्याम् अनेन स्‍वपितु: स्‍मरणं कृतमस्ति -
कृता वरदभदृश्रीदुर्गातनयसूनुना । वेदवेदप्रवेशाय सारसिद्धान्‍तकौमुदीम् ।मध्‍यसिद्धा…

वैयाकरण भट्टोजिदीक्षित: - वैयाकरण-परिचय: ।।

वैयाकरणनाम -भट्टोजिदीक्षित:


वर्ण: -  महाराष्‍ट्रीय ब्राह्मण:

स्थितिकालम् - प्रायेण 1450 ई. (अनुमानित:)
शास्‍त्रज्ञानम् -व्‍या‍करणम्, न्‍याय:, वेदान्‍त:
पिता -लक्ष्‍मीधर:
भ्राता - रंगोजिभट्ट:
माता -अज्ञात
गुरु -शेषकृष्‍ण:(व्‍याकरण), अप्‍पयदीक्षित:(वेदान्‍तशास्‍त्र)
शिष्‍य: - वरदराजाचार्य:
जन्‍मस्‍थानम् - महाराष्‍ट्रम्

निवासस्‍थानम् -महाराष्‍ट्रम्
कृतय: - सिद्धान्‍तकौमुदी (व्‍याकरणम्),  प्रौढमनोरमा (व्‍याकरणम्-सिद्धान्‍तकौमुदीग्रन्‍थस्‍य टीका), शब्‍दकौस्‍तुभ (अष्‍टाध्‍यायीग्रन्‍थस्‍य टीका), लिंगानुशासनवृत्ति (लिंगानुशासने टीका), वैयाकरणमतोन्‍मज्‍जन (दर्शनम्)

सारसंक्षेप: -
अष्‍टाध्‍यायीग्रन्‍थस्‍य सरलीकरणाय भट्टोजिदीक्षितेन अस्‍य प्रकरणेषु विभाजनं कृतम् । तस्‍यैव नाम सिद्धान्‍तकौमुदी इति अासीत् । भट्टोजि‍दीक्षितस्‍य पूर्वं धर्मकीर्ति: (रूपावतारम्), विमलसरस्‍वती (रूपमाला), रामचन्‍द्र: (प्रक्रियाकौमुदी) च अनया पद्धत्‍या ग्रन्‍था: कृतवन्‍त: ।सिद्धान्‍तकौमुद्या: 14 प्रकरणानां नामानि अधोक्‍तानि सन्ति - संज्ञाप्रकरणम् परिभाषा सन्धि सुबन्‍त अव्‍यय स्‍त्रीप्रत्‍यय कारक समास तद्धित तिड.न्‍त प्रक्रिया कृदन्‍…