संस्‍कृतव्‍याकरणम् (समासप्रकरणम्)



बान्‍धवा: अद्य व्‍याकरणकक्ष्‍याया: प्रथमं सोपानं प्रस्‍तूयते अत्र ।  व्‍याकरणकक्ष्‍या: क्रमेण नैव प्रकाशयिष्‍याम: ।  एतेषां प्रस्‍तुतीकरणं केवलं विषयक्रमेण करिष्‍यते ।  यथा यदि पूर्वं सन्धि: प्रस्‍तूयते चेत् सम्‍पूर्णसन्धिप्रकरणस्‍य प्रस्‍तुतीकरणानन्‍तरमेव अन्‍यविषया: उपस्‍थापयेम । 

अद्य व्‍याकरणकक्ष्‍याया: प्रथमसोपाने समासपरिचय: करिष्‍यते ।  समासपरिचयानन्‍तरं तेषां प्रयोगा: शिक्ष्‍यते ।  अनन्‍तरं उदाहराणि प्रकाश्‍यते ।  एतानि सर्वाणि प्रकाश्‍य अनन्‍तरं अग्रिमसोपानं प्रारम्‍भं करिष्‍ये ।

समासा: द्विधा 

1- केवलसमास: ।
2- विशेषसमास: ।

केवलसमास: - तत्‍पुरुषादिसंज्ञाविनिर्मुक्‍त: समाससंज्ञामात्रयुक्‍त: केवलसमास: । 
अर्थात् यस्‍य समासस्‍य नास्ति नाम कश्चित् स: समास: केवलसमास: इति अभिधीयते (ज्ञायते) । 

विशेषसमास: - विशेषसमास: चतुर्धा -


1- अव्‍ययीभाव समास: - प्राय: पूर्वपदार्थप्रधान: अव्‍ययीभाव: । 
         यस्मिन् पूर्वपदस्‍य प्राधान्‍यं भवति स: अव्‍ययीभावसमास: इति अभिधीयते ।  अत्र एक: इतोपि अवधेय: ।  अव्‍ययीभावे प्राय: पूर्वपदम् अव्‍ययमपि भवति एव ।  यथा उपगंगम् ।  अत्र पूर्वपद उप इत्‍यस्‍य प्राधान्‍यमेव ।   पुनश्‍च उप शब्‍द: अव्‍ययम् अपि अस्ति ।  अव्‍ययं किं नाम अव्‍ययं ते शब्‍दा: येषां रूपपरिवर्तनं कदापि न भवति  ।  यथा उप, इति, अथ इत्‍यादया: ।

2- तत्‍पुरुष समास: - प्राय: उत्‍तरपदार्थप्रधान: तत्‍पुरुष: ।
       यस्मिन् शब्‍दे उत्‍तरपदस्‍य प्राधान्‍यं भवति स: तत्‍पुरुष समास: ।  यथा कर्मकुशल: ।  अत्र कुशलपदस्‍य प्राधान्‍यमस्ति अत: अत्र तत्‍पुरुष समास: इति अस्ति ।

3- बहुब्रीहि समास: - प्राय: अन्‍यपदार्थप्रधान: बहुब्रीहि: । 
       यस्मिन् पदे पूर्वोत्‍तरद्वयोरपि प्राधान्‍यं न भवति अपितु कस्‍यचित् अन्‍यस्‍य एव शब्‍दस्‍य प्राधान्‍यं भवति तत्र बहुब्रीहि समास: भवति ।  यथा पीतक्षीर: ।  अत्र निश्‍चयेन तस्मिन् विषये वार्ता चलति य: दुग्‍धं पीतवान् अत: द्वयोरपि दत्‍तशब्‍दयो: प्राधान्‍यं नास्ति अपितु अन्‍यस्‍य प्राधान्‍यं प्राप्‍यते अत: अत्र बहुब्रीहि समास: अस्ति ।

4-द्वन्‍द्व समास: - प्राय: उभयपदार्थप्रधान: द्वन्‍द्व: । 
यत्र उभयशब्‍दयो: प्राधान्‍यं भवति स: समास: द्वन्‍द्व: इति कथ्‍यते ।  यथा - रामकृष्‍णौ ।  अस्मिन् पदे राम: च कृष्‍ण: च इति बोध: भवति ।  अत: अत्र द्वन्‍द्व समास: अस्ति ।

अद्य एतावदेव अलम् ।  अग्रिमलेखे एतेषां चतुर्णां समासानां भेदाना: विषये पठिस्‍याम: । 
तावत् नमो नम: 

सर्वे भवन्‍तु सुखिन: सर्वे सन्‍तु निरामया: 
सर्वे भद्राणि पश्‍यन्‍तु मा कश्चित् दु:खभागभवेत् ।। 

।। संस्‍कृतजगत् ।।

अदादिगणः अपादानकारकम् अलंकार: अष्टाध्यायी अस्‍माकं महापुरुषा: आत्‍मनेपदी आरण्‍यकम् ईशावास्‍योपनिषद् उपनिषद् उभयपदी‚ एचटीएमएल कवि आर्त कारक प्रकरणम् काव्यप्रकाशः गीतानि चतुर्थी विभक्ति: चित्राणि तकनीकि: तर्कसंग्रह तीर्थस्थानम् तृतीया विभक्ति: दशरूपकम् द्वितीया विभक्ति: धातुरूपावली धार्मिकव्रतानि नाट्यशब्‍दा: निबन्धः पंचतन्‍त्रम् पंचमी विभक्ति: परस्‍मैपदी पीहु शुक्‍ला प्रथमा विभक्ति: ब्राह्मणम् भ्‍वादिगण: मंगलाचरणम् रघुवंशमहाकाव्यम् राष्ट्रियसंस्‍कृतसंस्‍थानस्‍य संस्‍कृतप्रशिक्षणकक्ष्‍या लघुकथा लघुप्रश्नाः लौकिकसंधिः वार्ता: विभक्ति प्रकरणम् वेदेषु विज्ञानम् वैदिक विसर्ग संधिः वैदिक व्यञ्जन संधिः वैदिक स्‍वर सन्धि: वैदिकसन्धिः वैदिकसाहित्‍यम् व्याकरणम् शब्‍दकोष: श्रृंगीऋषि आश्रम समासप्रकरणम् सम्‍प्रदान कारक संस्कृत-सुभाषितानि संस्‍कृतईपुस्‍तकम् संस्‍कृतगणना संस्‍कृतजगत् ईपत्रिका संस्‍कृतप्रतियोगिता: संस्‍कृतप्रशिक्षणकक्ष्‍या संस्‍कृतप्रशिक्षणम् संस्‍कृतलेखनप्रशिक्षणकक्ष्‍या सांख्यकारिका साहित्‍यम् सूचना: स्‍तुति: स्‍वरसन्धि: