संदेश

October, 2013 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं

याच् (माँगना) – परस्मैपदी – उभयपदी

लट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:याचतियाचतःयाचन्तिमध्‍यमपुरुष:याचसियाचथःयाचथउत्‍तमपुरुष:याचामियाचावःयाचामः

यज् (यज्ञ करना‚ पूजा करना) – आत्मनेपदी – उभयपदी

लट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:यजतेयजेतेयजन्तेमध्‍यमपुरुष:यजथेयजेथेयजध्वेउत्‍तमपुरुष:यजेयजावहेयजामहे

यज् (यज्ञ करना‚ पूजा करना) – आत्मनेपदी – उभयपदी

लट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:यजतियजतःयजन्तिमध्‍यमपुरुष:यजसियजथःयजथउत्‍तमपुरुष:यजामियजावःयजामः

मुद् (प्रसन्न होना) – आत्मनेपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:मोदतेमोदेतेमोदन्तेमध्‍यमपुरुष:मोदसेमोदेसेमोदध्वेउत्‍तमपुरुष:मोदेमोदावहेमोदामहे

भ्रम (भ्रमण करना) – आत्मनेपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भ्रमतिभ्रमतःभ्रमन्तिमध्‍यमपुरुष:भ्रमसिभ्रमथःभ्रमथउत्‍तमपुरुष:भ्रमामिभ्रमावःभ्रमामः

भृ (पालना–पोसना‚ भरना) – आत्मनेपदी – उभयपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भरतेभरेतेभरन्तेमध्‍यमपुरुष:भरसेभरेसेभरध्वेउत्‍तमपुरुष:भरेभरावहेभरामहे

भृ (भरना‚ पालना–पोसना) – परस्मैपदी – उभयपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भरतिभरतःभरन्तिमध्‍यमपुरुष:भरसिभरथःभरथउत्‍तमपुरुष:भरामिभरावःभरामः

भाष् (बोलना) – आत्मनेपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भाषतेभाषेतेभाषन्तेमध्‍यमपुरुष:भाषसेभाषेथेभाषध्वेउत्‍तमपुरुष:भाषेभाषावहेभाषामहे

भज् (सेवा करना) – आत्मनेपदी – उभयपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भजतेभजेतेभजन्तेमध्‍यमपुरुष:भजसेभजेसेभजध्वेउत्‍तमपुरुष:भजेभजावहेभजमहे

भज् (सेवा करना) – परस्मैपदी – उभयपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भजतिभजतःभजन्तिमध्‍यमपुरुष:भजसिभजथःभजथउत्‍तमपुरुष:भजामिभजावःभजामः

पा (पिब्) - (पीना) – परस्मैपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:पिबतिपिबतःपिबन्तिमध्‍यमपुरुष:पिबसिपिबथःपिबथउत्‍तमपुरुष:पिबामिपिबावःपिबामः

पठ् (पढ़ना) – परस्मैपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:पठतिपठतःपठन्तिमध्‍यमपुरुष:पठसिपठथःपठथउत्‍तमपुरुष:पठामिपठावःपठामः

पच् (पकाना) – आत्मनेपदी – उभयपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:पचतेपचेतेपचन्तेमध्‍यमपुरुष:पचसेपचेसेपचध्वेउत्‍तमपुरुष:पचेपचावहेपचामहे

पच् (पकाना) - परस्मैपदी – उभयपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:पचतिपचतःपचन्तिमध्‍यमपुरुष:पचसिपचथःपचथउत्‍तमपुरुष:पचामिपचावपचाम

नी (ले जाना) - आत्मनेपदी – उभयपदी

लट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष: नयते नयेते नयन्तेमध्‍यमपुरुष: नयसे नयेथे नयध्वेउत्‍तमपुरुष: नये नयावहे नयामहे

नी (ले जाना) – परस्मैपदी – उभयपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:नयतिनयतःनयन्तिमध्‍यमपुरुष:नयसिनयथःनयथउत्‍तमपुरुष:नयामिनयावःनयामः

नम् (नमस्कार करना‚ झुकना) – परस्मैपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:नमतिनमतःनमन्तिमध्‍यमपुरुष:नमसिनमथ:नमथउत्‍तमपुरुष:नमामिनमावःनमामः

धृ (धरना) आत्मनेपदी – उभयपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:धरते धरेतेधरन्तेमध्‍यमपुरुष:धरसेधरेथेधरध्वेउत्‍तमपुरुष:धरेधरावहेधरामहे

धृ (धरना) धातुः – उभयपदी (परस्मैपदी)

लट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् प्रथमपुरुष: धरति धरतः धरन्ति मध्‍यमपुरुष: धरसि धरथः धरथ उत्‍तमपुरुष: धरामि धरावः धरामः

दृश् (पश्य्) (देखना) धातुः – परस्मैपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:पश्यतिपश्यतःपश्यन्तिमध्‍यमपुरुष:पश्यसिपश्यथःपश्यथउत्‍तमपुरुष:पश्यामिपश्यावःपश्यामः

त्‍यज् (छोडना) धातु: - परस्‍मैपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:त्‍यजति त्‍यजत: त्‍यजन्तिमध्‍यमपुरुष:त्‍यजसित्‍यजथ:त्‍यजथउत्‍तमपुरुष:त्‍यजामित्‍यजाव:त्‍यजाम:

जि (जीतना) धातु: - परस्‍मैपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:जयतिजयत:जयन्तिमध्‍यमपुरुष:जयसिजयथ:जयथउत्‍तमपुरुष:जयामिजयाव:जयाम:

गम् (जाना) धातु: - परस्‍मैपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:गच्‍छतिगच्‍छत:गच्‍छन्तिमध्‍यमपुरुष:गच्‍छसिगच्‍छथ:गच्‍छथउत्‍तमपुरुष:गच्‍छामिगच्‍छाव:गच्‍छाम:

क्रीड् (खेलना) धातु: - परस्‍मैपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:क्रीडतिक्रीडत:क्रीडन्तिमध्‍यमपुरुष:क्रीडसिक्रीडथ:क्रीडथउत्‍तमपुरुष:क्रीडामिक्रीडाव:क्रीडाम:

काड्.क्ष (इच्‍छा करना) धातु: - परस्‍मैपदी

लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:काड्.क्षतिकाड्.क्षत:काड्.क्षन्तिमध्‍यमपुरुष:काड्.क्षसिकाड्.क्षथ:काड्.क्षथउत्‍तमपुरुष:काड्.क्षामिकाड्.क्षाव:काड्.क्षाम:

कम्‍प् (काँपना) धातु: - आत्‍मनेपदी

लट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:कम्‍पतेकम्‍पेतेकम्‍पन्‍तेमध्‍यमपुरुष:कम्‍पसेकम्‍पेथेकम्‍पध्‍वेउत्‍तमपुरुष:कम्‍पेकम्‍पावहेकम्‍पामहे
लृट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:कम्पिष्‍यतेकम्‍पिष्‍येतेकम्‍पिष्‍यन्‍तेमध्‍यमपुरुष:कम्पिष्‍यसेकम्पिष्‍येथेकम्पिष्‍यध्‍वेउत्‍तमपुरुष:कम्पिष्‍येकम्पिष्‍यावहेकम्पिष्‍यामहे
लड्. लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:अकम्‍पत्अकम्‍पेताम्अकम्‍पन्‍तमध्‍यमपुरुष:अकम्‍पथा:अकम्‍पेथाम्अकम्‍पध्‍वम्उत्‍तमपुरुष:अकम्‍पेअकम्‍पावहिअकम्‍पामहि
लोट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:कम्‍पताम्कम्‍पेताम्कम्‍पन्‍ताम्मध्‍यमपुरुष:कम्‍पस्‍वकम्‍पेथाम्कम्‍पध्‍वम्उत्‍तमपुरुष:कम्‍पैकम्‍पावहैकम्‍पामहै
विधिलिड्. लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:कम्‍पेत्कम्‍पेयाताम्कम्‍पेरन्मध्‍यमपुरुष:कम्‍पेथा:कम्‍पेयाथाम्कम्‍पेध्‍वम्उत्‍तमपुरुष:कम्‍पेयकम्‍पेवहिकम्‍पेमहि
आशीर्लिड्. लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:कम्पिषीष्‍ठकम्पिषीयास्‍ताम्कम्पिषीरन्मध्‍यमपुरुष:कम्पिषीष्‍ठा:कम्पिषीयास्‍थाम्कम्पिषीध्‍वम्उत्‍तमपुरुष:कम्पिषीयकम्पिषीवहिकम्पिषीमहि
लिट् लकार:

भू (होना) धातु: - परस्‍मैपदी

अत्र धातो: रूपाणि अकारादिक्रमे एव दास्‍यन्‍ते ।  किन्‍तु भ्‍वादिगणस्‍य प्रथमा धातु: अस्ति भू धातुरिति यस्‍या: नाम्‍ना एव अस्‍य गणस्‍य नाम भ्‍वादिगण: इति अस्ति ।  अतएव अस्‍या: धातो: रूपाणि पूर्वमेव प्रकाश्‍यते अत्र ।  अग्रे अकारादिक्रमे एव संचालयिष्‍यते ।
लट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भवति भवत:भवन्तिमध्‍यमपुरुष:भवसिभवथ:भवथउत्‍तमपुरुष:भवामिभवाव:भवाम:
लृट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भविष्‍यतिभविष्‍यत:भविष्‍यन्तिमध्‍यमपुरुष:भविष्‍यसिभविष्‍यथ:भविष्‍यथउत्‍तमपुरुष:भविष्‍यामिभविष्‍याव:भविष्‍याम:
लड्. लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:अभवत्अभवताम्अभवन्मध्‍यमपुरुष:अभव:अभवतम्अभवतउत्‍तमपुरुष:अभवम्अभवावअभवाम
लोट् लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भवतुभवताम्भवन्‍तुमध्‍यमपुरुष:भवभवतम्भवतउत्‍तमपुरुष:भवानिभवावभवाम
विधिलिड्. लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भवेत्भवेताम्भवेयु:मध्‍यमपुरुष:भवे:भवेतम्भवेतउत्‍तमपुरुष:भवेयम्भवेवभवेम
आशीर्लिड्. लकार:
एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:भूयात्भूयास्‍ताम्भूयासु:मध्‍यमपुरुष:भूया:भूयास्‍तम्भूयास्‍तउत्‍तमपुर…

भ्‍वादिगण:

भ्‍वादिगण: -दशक्रियागणा: सन्ति ।  तेषु भ्‍वादिगण: प्रथम: गण: अस्ति ।  अस्‍य नाम भ्‍वादिगण इति अभवत् भू धातो: गणस्‍य प्रथमधातुत्‍वात् ।  दशगणेषु धातूनाम् आहत्‍य संख्या 1970मिति अस्ति । यासु 1035 तु केवलं भ्‍वादिगणे सन्ति ।
     भ्‍वादिगणीय धातुषु धातु-प्रत्‍ययो: मध्‍ये शप् (अ) विकरणं लगति (कर्तरि शप्)।  मूलप्रत्‍ययै: (ति त: अन्ति) सह् शप् (अ) इति मिलित्‍वा 'अति, अत:, अन्ति' इति भवन्ति ।
     धातो: अन्तिमं स्‍वरं 'इ ई, उ उू, ऋ ऋृ, तथा च उपधाया: (अन्तिमवर्णस्‍य पूर्वतनम्) इकार, उकार, ऋकारस्‍य च गुणादेश: (ए, ओ, अर्) भवति ।  अन्तिमस्‍य गुणस्‍य एकारस्‍य 'अय्' इति  ओकारस्‍य च 'अव्' इति भवति ।  यथा -
भू + अ + ति = भवति,
नि + अ + ति = नयति
हृ + अ + ति = हरति आदि
   लट्, लोट्, लड्., विधिलिड्. चादे: संक्षिप्‍तरूपाणि अधोविधि चलन्ति ।

परस्‍मैपदम्  
लट् लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:अतिअत: अन्तिमध्‍यमपुरुष:असिअथ:अथउत्‍तमपुरुष:आमिआव:आम:
लड्. लकार: एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:अत्अताम्अन्मध्‍यमपुरुष:अ:अतम्अतउत्‍तमपुरुष:अम्आवआम
लोट् लकार: एकवचनम् द्विवच…

लकाराणां संक्षिप्‍त रूपाणि - आत्मनेपदम् ।

लट् लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:तेइत (आते)अन्‍ते (अते)मध्‍यमपुरुष:सेइथे (आथे)ध्‍वेउत्‍तमपुरुष:इ (ए)वहेमहे
लृट् लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:स्‍यतेस्‍येतेस्‍यन्तेमध्‍यमपुरुष:स्‍यसेस्‍येथेस्‍यध्‍वेउत्‍तमपुरुष:स्‍येस्‍यावहेस्‍यामहे

लड्. लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:इताम् (आताम्)अन्‍त (अत)मध्‍यमपुरुष:था:इथाम् (आथाम्)ध्‍वम्उत्‍तमपुरुष:वहिमहि
लोट् लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:ताम्इताम् (आताम्)अन्‍ताम् (अताम्)मध्‍यमपुरुष:स्‍वइथाम् (आथाम्)ध्‍वम्उत्‍तमपुरुष:आवहैआमहै
विधिलिड्. लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:ईतईयाताम्ईरन्मध्‍यमपुरुष:ईथा:ईयाथाम्ईध्‍वम्उत्‍तमपुरुष:ईयईवहिईमहि

आशीर्लिड्. लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:सीष्‍टसीयास्‍ताम्सीरन्मध्‍यमपुरुष:सीष्‍ठा:सीयास्‍थाम्सीध्‍वम्उत्‍तमपुरुष:सीयसीवहिसीमहि
लिट् लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:आतेइरेमध्‍यमपुरुष:(इ) सेआथे(इ) ध्‍वेउत्‍तमपुरुष:(इ) वहे(इ) महे
लुट् लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:तातारौतार:मध्‍यमपुरुष:तासेतासाथेताध्‍वेउत्‍तमपुरुष:ताहेतास्‍वहे

लकाराणां संक्षिप्‍त रूपाणि - परस्‍मैपदम् ।

धातुरूपाणां दशवर्गाणि सन्ति ।  तेषां तु रूपं प्रायेण परस्‍परं भिन्‍नमेव भवति ।  किन्‍तु तथापि अधिका संख्‍या भ्‍वादिगणस्‍यैव अत: तस्‍यान्‍तर्गतधातुरूपप्रक्रिया अत्र दीयते ।  एवं विधा एव प्रायश: सर्वासाम् धातूनां रूपाणि चलन्ति परस्‍मैपदे ।

लट् लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:तित : अन्ति
मध्‍यमपुरुष:सिथ:उत्‍तमपुरुष:मिव:म:
लृट् लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:स्‍यतिस्‍यत:स्‍यन्तिमध्‍यमपुरुष:स्‍यसिस्‍यथ:स्‍यथउत्‍तमपुरुष:स्‍यामिस्‍याव:स्‍याम:

लड्. लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:त:ताम्अन्मध्‍यमपुरुष::तम्उत्‍तमपुरुष:अम्
लोट् लकार:

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:तुताम्अन्‍तुमध्‍यमपुरुष:हितम्उत्‍तमपुरुष:आनिआवआम
विधिलिड्.

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:ईत् ईताम्ईयु:मध्‍यमपुरुष:ई:ईतम्ईत्उत्‍तमपुरुष:ईयम्ईवईम
अथवा

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:यात्याताम्यु:मध्‍यमपुरुष:या:यातम्यातउत्‍तमपुरुष:याम्यावयाम
आशीर्लिड्.

एकवचनम् द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुष:यात्यास्‍ताम्यासु:मध्‍यमपुरुष:या:यास्‍तम्यास्‍तउत्‍तमपुरुष:यासम्यास्‍वयास्‍म
लिट् लकार:

एकवचनम् द्विवचनम…