संदेश

January, 2014 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं

प्रसिद्धाः स्मृतयः ।।

१– मनुस्मृतिः
२– याज्ञवल्क्यस्मृतिः
३– पराशरस्मृतिः
४– देवलस्मृतिः
५– नारदस्मृतिः

इत्यादयः

दश उपनिषदः

ईश–केन–कठ–प्रश्न–मुण्ड–माण्डूक्य–तित्तिरः । ऐतरेयं च छान्दोग्यं बृहदारण्यकं तथा ।।
१– ईशावास्योपनिषद्
२– केनोपनिषद्
३– कठोपनिषद्
४– प्रश्नोपनिषद्
५– मुण्डकोपनिषद्
६– माण्डूक्योपनिषद्
७– तैत्तिरीयोपनिषद्
८– ऐतरेयोपनिषद्
९– छान्दोग्योपनिषद्
१०– बृहदारण्यकोपनिषद्

इति

वेदाः ।।

वेदाः चत्वारः
१– ऋग्वेदः
२– यजुर्वेदः
३– सामवेदः
४– अथर्ववेदः

इति

केचन् कथाग्रन्थाः ।

१– पंचतन्त्रम् – आचार्य विष्णुशर्मा ।
२– हितोपदेशः – नारायणभट्टः ।
३– कथासरित्सागरः – सोमदेवः ।
४– बृहत्कथा – गुणाढ्यः ।

इति

महाकविभासस्‍य रूपकाणि ।

महाकविभासस्‍य रूपकाणि 13 सन्ति अधोक्‍तानि ।

                नाटकम्                           मूलम्
१– प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्             बृहत्कथा
२– स्वप्नवासवदत्तम्                   बृहत्कथा
३– अविमारकम्                            बृहत्कथा
४– प्रतिमानाटकम्                         रामायणम्
५– अभिषेकनाटकम्                      रामायणम्
६– बालचरितम्                             भागवतम्

७– दूतवाक्यम्                               महाभारतम्
८– पंचरात्रम्                                  महाभारतम्
९– मध्यमव्यायोगः                       महाभारतम्
१०– दूतघटोत्कचः                          महाभारतम्
११– कर्णभारम्                               महाभारतम्
१२– उरुभंगम्                                 महाभारतम्
१३– चारुदत्तम्                               कल्पितम्

एतानपि जानन्तु ।

पंचमहाकाव्यानामपि व्याख्याकर्ता – मल्लिनाथः
भटि्टकाव्यं कविना आहूतं – रावणवधम् इति नाम्ना
विल्हण–कल्हणयोः ऐतिहासिकग्रन्थौ – विक्रमांकदेवचरितम् (विल्हण)‚ राजतरंगिणी (कल्हण) ।
अद्यावधि रचिताः चम्पूग्रन्थाः कति – सामान्यतः २४५
प्रकाशितानि – सामान्यतः ७५
संस्कृतस्य अतिप्राचीनरूपकस्य शारिपुत्रप्रकरणस्य कर्ता – अश्वघोषः
व्याकरणमहाभाष्ये उल्लिखितौ गद्यग्रन्थौ – कंसवधम्‚ बलिबन्धः ।
पतंजलिना महाभाष्ये उदाहृताः आख्यायिकाः – वासवदत्ता‚ सुमनोत्तरा‚ भैमरथी ।
गउडवहो ग्रन्थस्य कर्ता – वाक्पतिराजः ।
राघवपाण्डवीयं ग्रन्थस्य कर्ता – कविराजः ।
अत्यधिकसंख्यया सुभाषितानां संग्रहः कस्मिन् ग्रन्थे कृतः – सुभाषितरत्नभण्डागारग्रन्थे (सामान्यतः १०००० सुभाषितानि संग्रहीतानि)
कर्त्रा अमरकोषस्‍य नाम किम् - नामलिंगा‍नुशासनम् ।

इति

संस्कृतस्य कवयित्र्यः काश्चन् ।

१– शीलाभट्टारिका
२– तिरुमलाम्बा
३– विज्जिका
४– विजया
५– गंगादेवी
६– रामभद्राम्बा
७– देवकुमारिका
८– क्षमाराव

आदि

प्रसिद्धकवीनां विशेषणानि ।

कालिदासः – दीपशिखा ।
माघः – घण्टा ।
भारविः – छत्र ।
बाणः – तुरंग ।
हर्षः – अनंग ।
मुरारिः – इन्दु ।
त्रिविक्रमः – यमुना ।
मंखः – कर्णिकार ।

इति

रघुवंशमहाकाव्यस्य मंगलाचरणम् ।

वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ।।

भीष्म ।

जन्मनाम – देवव्रत
पिता – शान्तनुः
माता – गंगा
गुरु – भगवान् परशुराम
कुलम् – कुरुकुलम्
अभिधानम् – पितामह‚ आर्यश्रेष्ठ‚ भरतश्रेष्ठ‚ ज्येष्ठकुरुः‚ गंगापुत्र इत्यादि
कौशलम् – अदि्वतीय योद्धा‚ अतिरथी‚ महाधनुर्धर
वरदानम् – इच्छामृत्युः (पित्रा प्राप्तम् वरम्)

वासवदत्ता ।

संस्कृतस्य लौकिकसाहित्यस्य उपलभ्यमानेषु गद्यग्रन्थेषु प्राचीनतमः ग्रन्थः अस्ति वासवदत्ता ।  अस्य कर्ता सुबन्धु नामकः कविः कश्चन् ।

बाणभट्टः ।

पिता – चित्रभानुः
माता – राजदेवी
पितामह – अर्थपति
प्रपितामह – कुबेर
पुत्रः – भूषणभट्टः (क्वचित् पुलिन्दभट्ट⁄पुलिनभट्ट इत्यपि अभिधीयते) ।

सभारत्नः – महाराज हर्षस्य

प्रसिद्धरचनाः
कादम्बरी – कथा
हर्षचरितम् – आख्यायिका

भर्तृहरि–शतकानि

१– नीतिशतकम्
२– श्रृंगारशतकम्
३– वैराग्यशतकम्

पद्यरूपेण स्थिताः कोषाः ।

अमरकोषः
मेदिनीकोषः
हलायुधकोषः
त्रिकाण्डशेषकोषः

इति

उपरूपकाणाम् उदाहरणम् ।

१ –नाटिका – रत्नावली‚ विद्धशालभंजिका
२ –त्रोटकम् –विक्रमोर्वशीयम्‚ स्तम्भितरम्भः
३ –गोष्ठी –रैवतमदनिका
४ –सट्टकम् –कर्पूरमंजरी
५ –नाट्यरासकम् –नर्मवती‚ विलासवती
६ –प्रस्थानम् –श्रृंगारतिलकम्
७ –उल्लाप्यम् –देवीमहादेवम्
८ –काव्यम् –यादवोदयः
९ –प्रेंखणम् –बालिवधम्
१० –रासकम् –मेनकाहितम्
११ –संलापकम् –मायाकापालिकम्
१२ –श्रीगदितम् –क्रीडारसातलम्
१३ –शिल्पकम् –कनकावर्तमाधवम्
१४ –विलासिका –नोपलभ्यते
१५ –दुर्मल्लिका –बिन्दुमती
१६ –प्रकरणिका –नोपलभ्यते
१७ –हल्लीशः –केलिरैवतकम्
१८ –भाणिका –कामदत्ता

इति

उपरूपकाणि ।

उपरूपकाणि अधोक्तानि अष्टादश सन्ति ।
१ –नाटिका
२ –त्रोटकमǃ
३ –गोष्ठी
४ –सट्टकम्
५ –नाट्यरासकम्
६ –प्रस्थानम्
७ –उल्लाप्यम्
८ –काव्यम्
९ –प्रेंखणम्
१० –रासकम्
११ –संलापकम्
१२ –श्रीगदितम्
१३ –शिल्पकम्
१४ –विलासिका
१५ –दुर्मल्लिका
१६ –प्रकरणिका
१७ –हल्लीशः
१८ –भाणिका

इति

दशरूपकाणाम् एकैकशः उदाहरणम्

१ – नाटकम् – शाकुन्तलम्‚ मुद्राराक्षस
२ – प्रकरणम् – मृच्छकटिकम्‚ मालतीमाधवम्
३ – भाणः – लीलामधुकरः
४ – प्रहसनम् – लटकमेलकम्‚ धूर्तचरितम्
५ – डिमः – त्रिपुरदाह
६ – व्यायोगः – सौगन्धिकाहरणम्‚ मध्यमव्यायोगः
७ – समवकारः – समुद्रमथनम्
८ – वीथी – मालविका
९ – अंक – शर्मिष्ठाययातिः
१० – ईहामृगः – कुसुमशेखरविजयः

इति

दश रूपकाणि ।

रूपकस्य दश प्रकाराणि अधोक्तानि सन्ति ।

नाटकं सप्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः व्यायोगसमवाकारौ वीथ्यंकेहामृगा दश ।।
१–नाटकम् २–प्रकरणम् ३–भाण ४–प्रहसन ५–डिम ६–व्यायोग ७–समवकार ८–वीथी ९–अंक १०–ईहामृग
इति

कालिदासकृत काव्यग्रन्थाः ।।

महाकाव्ये
१–रघुवंशम्
२–कुमारसंभवम्

नाटकानि
१–अभिज्ञानशाकुन्तलम्

२–मालविकाग्निमित्रम्
३–विक्रमोर्वशीयम्

खण्डकाव्ये
१–ऋतुसंहार
२–मेघदूतम्

इति

वाल्मीकिरामायणम् आधारीकृत्य संस्कृतेन उपनिबद्धाः रामायणग्रन्थाः ।।

आध्यात्मरामायणम् ।।आनन्दरामायणम् ।।अद्भुतरामायणम् ।।वसिष्ठरामायणम् ।। इति

संस्कृतस्य प्रथमः चम्पूग्रन्थः ।

नलचम्पू संस्कतस्य प्रथमः चम्पूग्रन्थः ।
अस्य रचयिता त्रिविक्रमः अस्ति ।

कालिदासादि कवीनां वैशिष्ट्यम् ।

उपमा कालिदासस्य भारवेः अर्थगौरवम् दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ।।

अष्टादश उपपुराणानि ।

१– विष्णुधर्मपुराणम्
२– विष्णुधर्मोत्तरपुराणम्
३– नारसिंहम्
४– बृहन्नारदीयम्
५– क्रियायोगसारः
६– देवीपुराणम्
७– कालिकापुराणम्
८– देवीभागवतम्
९– महाभागवतम्
१०– शिवपुराणम्
११– शिवरहस्यम्
१२– एकाम्रपुराणम्
१३– शाम्बपुराणम्
१४– गणेशपुराणम्
१५– मुद्गलपुराणम्
१६– भविष्योत्तरम्
१७– बृहद्धर्मपुराणम्
१८– भार्गवपुराणम्

इति

वृहत्त्रयी ।

वृहत्त्रयीसाहित्यग्रन्थेषु निम्नलिखितानां त्रयाणां ग्रन्थानां समावेशः अस्ति ।
१– नैषधचरितम् (नैषधीयचरितम्)
रचनाकारः – श्रीहर्षः
सर्गाः – २२

२– शिशुपालवधम्
रचनाकारः – माघः
सर्गाः – २०

३– किरातार्जुनीयम्
रचनाकारः – भारविः
सर्गाः – १८

इति

प्रस्थानत्रयी ।

प्रस्थानत्रयीग्रन्थेषु निम्नलिखितत्रयः ग्रन्थाः परिगण्यन्ते ।

१– उपनिषद्
मूलम् – वेदाः

२– श्रीमद्भगवद्गीता
मूलम् – महाभारतम्
कर्ता – वेदव्यासः

३– ब्रह्मसूत्रम्
कर्ता – वेदव्यासः

इति

श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमः श्लोकः ।

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामका पाण्वाश्चैव किमकुर्वत् संजयǃ ।।

एषः श्लोकः धृतराष्ट्रः संजयं प्रति उक्तवान् ।

श्रीमद्भगवद्गीतावैशिष्ट्यम्

श्रीमद्भगवद्गीता महाभारतस्य भीष्मपर्वणि अस्ति ।
युद्धसमये भगवता श्रीकृष्णेन अर्जुनं प्रति अस्य उपदेशः कृतः ।
अस्मिन् अष्टादशाध्यायाः सन्ति ।
श्रीमद्भगवद्गीतायां ७०० श्लोकाः सन्ति ।

इति

महाभारते अष्टादशसंख्यायाः महत्वम्

महाभारतयुद्धं अष्टादशदिनानि प्राचलत्
द्वयोः पक्षयोः सैन्यप्रमाणं अष्टादश अक्षौहिणी इति आसीत् ।
महाभारते अष्टादश अध्यायाः सन्ति ।
महाभारतस्य प्रसिद्धांशे श्रीमद्भगवद्गीतायामपि अष्टादशअध्यायाः सन्ति ।

इति

महाभारतस्य अष्टादश पर्वाणि ।

महाभारते अष्टादशपर्वाणि सन्ति ।  एतेषां नामानि निम्नोक्तानि सन्ति ।

आदिपर्वसभापर्ववनपर्व (अरण्यपर्व)विराटपर्वउद्‍योगपर्वभीष्मपर्वद्रोणपर्वकर्ण्‍ापर्वशल्यपर्वसौषुप्तिकपर्वस्त्रीपर्वशान्तिपर्वआनुशासनिकपर्व अश्वमेधपर्वमौसलपर्वमहाप्रस्थानपर्वस्वर्गारोहणपर्व

इति