संदेश

September, 2014 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं

श्रीमत्स्वामिदयानन्दसरस्वती निर्मित: संस्कृतवाक्यप्रबोध:।

श्रीमत्स्वामिदयानन्दसरस्वती   निर्मित:                                  संस्कृतवाक्यप्रबोध:। ................................................................................................................................ 94) अतिस्वल्पे भुक्ते शरीरबलं ह्रसत्यिधके चात: सर्वदा मिताहारी भवेत। बहुत कम और अत्यधिक भोजन करने से शरीर का बल घटता है, इससे सब मिताऽऽहारी होवे। Overeating as also undertaking results into the weakening of the body. So one should always be moderate in eating(=abstemious).
95)योऽन्यथाऽऽहारव्यवहारौ करोति स कथं न दुःखी न जायेत्? जो उलट-पलट आहार और व्यवहार करता है वह क्यों न दुःखी होवे? Why should he who violates this dictum for eats and drinks and principles of conduct not suffer?( run into trouble)?
96)येन शरीराच्छ्रमो न क्रियते स शरीरसुखं नाप्नोति। जो शरीर से परिश्रम नहीं करता वह शरीर के सुख को प्राप्त नहीं होता। One who does not do physical labour does not acquire physical happiness(=comfort).
97)येनात्मना पुरुषार्थो न विधीयते तस्यात्मनाो बलमपि न जायते। जो आत्मा से पुरुषार्थ नही…

अयादि सन्धि: - अपवादाः ।।

चित्र
(१) लोप: शाकल्‍यस्‍य ।८।५।१९।
यदि पदान्‍त 'य्'कारस्‍य 'व्'कारस्‍य वा साक्षात् पूर्वम् 'अ' उत 'आ' भवतु अनन्‍तरं च कश्चित् स्‍वर: आगच्‍छेत् चेत् 'य'कारस्‍य 'व'कारस्‍य च लोप: ऐच्छिक: भवति । यथा -

हरे + एहि = हरेयहि / हर एहि
विष्‍णो + इह = विष्‍णविह / विष्‍ण इह
तस्‍यै + इमानि = तस्‍यायिमानि / तस्‍या इमानि
श्रियै + उत्‍सुक: = श्रियायुत्‍सुक: / श्रिया उत्‍सुक:
गुरौ + उत्‍क: = गुरावुत्‍क: / गुरा उत्‍क:
रात्रौ + आगत: = रात्रावागत: / रात्रा आगत:
ऋतौ + अन्‍नम् = ऋतावन्‍नम् / ऋता अन्‍नम्



(२) पूर्वत्रासि‍द्धमिति - लोपशास्‍त्रस्‍यासिद्धत्‍वान्‍न स्‍वरसन्धि: ।

मध्‍यस्‍थव्‍यंजनस्‍य विसर्गस्‍य वा लोपे यदा द्वौ स्‍वरौ समीपं आगच्‍छत: चेत् तयो: परस्‍परं सन्धि: नैव भवति इति ।


(३) वान्‍तो यि प्रत्‍यये ।६।१।९७।
यदा ओ, औ वा वर्णयो: अनन्‍तरं यकारादि प्रत्‍यय: (यस्‍यादौ 'य' इति भवति) आगच्‍छेत् चेत् 'औ'कारस्‍य स्‍थाने क्रमश: अव्, आव् च भवत: । यथा -

गोर्विकारो (गो + यत्) = गव्‍यम् ।
नावा तार्यम् (नौ + यत्) = नाव्‍यम् ।


(४) गोर्यूतौ, अध्‍वपरिमाणे च (वार्तिकम…

अयादि सन्धि: - उदाहरणम् ।।

चित्र
अयादि स‍न्‍धे: कानिचन् उदाहरणानि द्रष्‍टव्‍यानि सन्ति । -


शे + अनम् = शयनम् - (ए + अ = अय्)
ने + अनम् = नयनम् - (ए + अ = अय्)
चे + अनम् = चयनम् - (ए + अ = अय्)
शे + आनम् = शयानम् - (ए + आ = अया)
नै + अक: = नायक: - (ऐ + अ = आय्)
गै + अक: = गायक: - (ऐ + अ = आय्)
गै + इका = गायिका - (ऐ + इ = आयि)
पो + अनम् = पवनम् - (ओ + अ = अव्)
भो + अनम् = भवनम्  - (ओ + अ = अव्)
पौ + अक: = पावक: - (औ + अ = आव्)
शौ + अक: = शावक: - (औ + अ = आव्)
धौ + अक: = धावक: - (औ + अ = आव्)

अयादि सन्धि: ।।

चित्र
एचोSयवायाव: ।६।२।७८।

ए, ओ, ऐ, औ वर्णानाम् अनन्‍तरं यदि कस्चिदपि स्‍वर: आगच्‍छेत् चेत् द्वयो: स्‍थाने क्रमश: अय्, अव्, आय्, आव्, इति भवति ।

अवधेयम् -


ए + अ = अय् ऐ + अ = अाय् ओ + अ = अव् औ + अ = अाव् ए + आ = अया ऐ + आ = आया ओ + आ = अवा औ + आ = अावा ए + इ = अयिऐ + इ = आयि ओ + इ = अवि औ + इ = अावि ए + ई = अयी ऐ + ई = आयी ओ + ई = अवी औ + ई = अावी ए + उ = अयु ऐ + उ = आयु ओ + उ = अवु औ + उ = अावु ए + ऊ = अयू ऐ + ऊ = आयू ओ + ऊ = अवू औ + ऊ = अावू ए + ए = अये ऐ + ए = आये ओ + ए = अवे औ + ए = अावे ए + ऐ = अयै ऐ + एे = आयै ओ + एे = अवै औ + ऐ = अावै ए + ओ = अयो ऐ + ओ = आयोओ + ओ = अवो औ + ओ = अावो ए + औ = अयौ ऐ + औ = आयौ ओ + औ = अवौ औ + औ = अावौ
इति

स्‍व. श्री रामकृपाल पाण्‍डेय स्‍मारक क्रीडा प्रतियोगिता सफलतया सम्‍पूर्णा ।।

चित्र
गत 25वर्षेभ्‍य: अनवरत जायमाना स्‍व. श्रीरामकृपालपाण्‍डेय स्‍मारक क्रीडा प्रतियोगिता, सायंकालीन भजनसंध्‍या च अस्मिन् वर्षे अपि सफलतया सम्‍पूर्णा । अस्‍य सम्‍पूर्णं विवरणम् अस्‍य फेसबुक पृष्‍ठे https://www.facebook.com/rkpskkp उपलभ्‍यते । अत्र कानिचन् चलचित्राणि दीयन्‍ते विहंगमावलोकनाय ।।







इति

यणसन्धि: ।।

चित्र
इकोयणचि ।६।१।७७। 

१-यदि हृस्‍व,दीर्घ वा 'इ','ई' स्‍वरयो: अनन्‍तरं हृस्‍व, दीर्घ वा एव 'इ','ई' स्‍वर: आगच्‍छेत् चेत् उभयो: स्‍थाने 'य्' भवति । 
२-यदि हृस्‍व,दीर्घ वा 'उ','ऊ' स्‍वरयो: अनन्‍तरं हृस्‍व, दीर्घ वा एव 'उ','ऊ' स्‍वर: आगच्‍छेत् चेत् उभयो: स्‍थाने 'व्' भवति ।
३-यदि हृस्‍व,दीर्घ वा 'ऋ','ऋृ' स्‍वरयो: अनन्‍तरं हृस्‍व, दीर्घ वा एव 'ऋ','ऋृ' स्‍वर: आगच्‍छेत् चेत् उभयो: स्‍थाने 'र्' भवति ।
४-यदि हृस्‍व,दीर्घ वा 'लृ','लृृ' स्‍वरयो: अनन्‍तरं हृस्‍व, दीर्घ वा एव 'लृ','लृृ' स्‍वर: आगच्‍छेत् चेत् उभयो: स्‍थाने 'ल्' भवति ।

१-यदि + अपि = यद्यपि 
२-नदी + उदकम् = नद्युदकम् 
३-इति + आह = इत्‍याह 
४-प्रति + एकम् = प्रत्‍येकम् 
५-प्रति + उपकार: = प्रत्‍युपकार: 
६-मातृ + अनुमति: = मात्रनुमति: 
७-अनु + अय: = अन्‍वय: 
८-गुरु + आदेश: = गुर्वादेश: 
९-शिशु + ऐक्‍यम् = शिष्‍वैक्‍यम् 
१०-वधू + आदेश: = वध्‍वादेश: 
११-पितृ + उपदेश: = पित्रुपदेश: 
१२-लृ + आकृ…

वृद्धि संधिः - अपवादाः ।।

चित्र
१- एडि. पररूपम् ६/१/९४

 यदि अकारान्‍त-उपसर्गस्‍य अनन्‍तरं एकारादि, ओकारादि वा धातु: आगच्‍छेत् चेत् उभयो: स्‍थाने 'ए' अथवा 'ओ' इति भवति । यथा -

१-प्र + एजते = प्रेजते 
२-उप + ओषति = उपोषति 

किन्‍तु यदि नामधातु: आगच्‍छेत् चेत् विकल्‍पेन वृद्धि: भवति (वा सुपि) । यथा -

१- उप + एडकीयति = उपेडकीयति, उपैडकीयति । 
२- प्र + ओघीयति = प्रौघीयति, प्रोघीयति ।


२- एवे चानियोगे (वार्तिकम्)
  'एव' सह अपि य‍दा अनिश्‍यस्‍यैव बोध: भवतु तर्हि पूर्वशब्‍दस्‍य 'अ' तथा च एव शब्‍दस्‍य 'ए' मिलित्‍वा 'ए' एव स्‍थास्‍यति । यथा -

क्‍व + एव भोक्ष्‍यसे = क्‍वेव भोक्ष्‍यसे 

  यदि अनिश्‍चयं न स्‍थास्‍यति चेत् 'ऐ' भविष्‍यति इति । यथा -

तव + एव = तवैव । 

३- श्‍ाकन्‍ध्‍वादिषु पररूपं वाच्‍यम् (वार्तिकम्)। तच्‍च्‍टे: (वार्तिकम्) ।

शक + अन्‍धु:, कुल + टा, मनस् + ईषा इत्‍यादिषु उदाहरणेषु अपि परवर्ती शब्‍दस्‍य आदि स्‍वरस्‍ैयव अस्तित्‍व: स्‍थास्‍यते । पूर्वस्‍य 'टि' इत्‍यस्‍य लोप: भवति । यथा -

१- मार्त + अण्‍ड: = मार्तण्‍ड: 
२- कर्क + अन्‍धु: = कर्कन्‍धु: 
३- शक + अन्‍धु: = …

प्रो कबड्डी लीग प्रतियोगिता जयपुर पैंथर्स समूहेन विजिता ।।

चित्र
Eng
      प्रो कबड्डी लीग प्रतियोगिताया: प्रथमसत्रस्‍य निर्णायकक्रीडायां जयपुर पिंक पैंथर्स समूह: विजित: । इंडियन प्रीमियर लीग क्रिकेट प्रतियोगिताया: अभूतपूर्वसाफल्‍येन प्रेरणां प्राप्‍य भारतस्‍य ग्रामीणक्षेत्रे सर्वाधिकप्रसिद्धक्रीडाया: अपि गौरववर्धनाय नूतनं प्रतियोगितां ''प्रो कबड्डी'' संचालितम् । सम्‍प्रति एषा क्रीडा समाप्‍ता जयपुरस्‍य विजित्‍वेन ।       जयपुर समूह: यू मुंबा समूहं पराजयित्‍वा प्रथमसत्रस्‍य विजेता अभवत् । प्रो कबड्डी प्रतियोगिता द्वारा कबड्डी क्रीडाया: पुनरूद्धार: वैश्विकस्‍तरे भविष्‍यति इति आशास्‍महे ।। 
Abhishek Bachhan's Jaipur Pink Panthers won the Pro Kabaddi League.
इति