पताकास्‍थानकम्

यत्रार्थे चिन्तिते*न्‍यस्मिस्‍तल्लिंगो*न्‍य: प्रयुज्‍यते ।
आगन्‍तुकेन भावेन पताकास्‍थानकं तु तत् ।।
।।साहित्‍यदर्पण 6/45।।
   यत्र प्रयोगकर्तु भाव: तु अन्‍यत्‍भवेत् किन्‍तु सादृश्‍यकारणात् अन्‍यस्‍य अतर्कितभावस्‍य प्रस्‍तुति: प्रयुक्ति: वा च भवेत् तत् पताकास्‍थानकम् कथ्‍यते ।
--- (पताकावत् नाट्यस्‍य प्रसिद्ध्‍युत्‍पादकत्‍वात् तादृशबन्‍धो*पि पताकास्‍थानकम्) । नाट्यकथावस्‍तौ पताकास्‍थानकस्‍य प्रयोग: सम्‍यकतया विचिन्‍त्‍य एव करणीय: भवति । अस्‍य चत्‍वार: प्रमुखभेदा: निम्‍नोक्‍तास्‍सन्ति ।--

  1. प्रथमपताकास्‍थानकम् - यत्र अकस्‍मात् प्रीतिअनुकूलव्‍यापार: भूते सति परमप्रीतिकारीप्रयोजनसिद्धि: भवतु तत् प्रथमपताकास्‍थानकम् ।।
  2. द्वितीयपताकास्‍थानकम् - अत्‍यन्‍तश्लिश्‍टार्थबोधकानेकशब्‍दै: युक्‍ता: विविधविधारचनया विशिष्‍टम् द्वितीयपताकास्‍थानकम् ।
  3. तृतीयपताकास्‍थानकम् - यत् अन्‍यार्थस्‍य उपक्षेपकं, अव्‍यक्तार्थस्‍य निश्चित, श्लिष्‍ट, प्रत्‍युत्‍तरै: च युक्‍तं वचनं स्‍यात् तत् तृतीयपताकास्‍थानकम् ।
  4. चतुर्थपताकास्‍थानकम् - यत्र सुन्‍दरश्लिष्‍टद्वयर्थकवचनविन्‍यास: भवतु तथा येन प्रधानार्थस्‍य सूचना मिलेत तत् चतुर्थपताकास्‍थानकम् इति भवति ।।

इति

टिप्पणियाँ

इस ब्लॉग से लोकप्रिय पोस्ट

गम् (जाना) धातु: - परस्‍मैपदी

संस्‍कृतव्‍याकरणम् (समासप्रकरणम्)

समासस्‍य भेदा: उदाहरणानि परिभाषा: च - Classification of Samas and its examples .

अव्यय पदानि ।।

कारक प्रकरणम् (कर्ता, कर्म, करणं च)