संदेश

June, 2015 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं

येनाड्.ग विकार: - - तृतीया विभक्ति: ।।

चित्र
येनाड्.ग विकार: 

यस्मिन् अंगे विकार: सन् व्‍यक्ति: विकारयुक्‍त: दृष्‍यते तस्मिन् विकृतांगे तृतीया विभक्ति: भवति ।

उदाहरणम् -

पादेन खंज: ।
पैरों से लंगड़ा
शिरसा खल्‍वाट: ।
शिर से टकला ।
अक्ष्‍णा काण: ।
आखों से काना ।

इति

सहयुक्‍तेSप्रधाने - तृतीया विभक्ति: ।।

चित्र
सहयुक्‍तेSप्रधाने
सहार्थेन युक्‍ते अप्रधाने तृतीया स्‍यात् ।

सह् (साथ) तस्‍य समानार्थीशब्‍दै: सह च (साकं, समं, सार्धं) अप्रधाने तृतीया विभक्तिप्रयोग: क्रियते ।

प्रधानम् -क्रियाया: कर्ता यस्‍य साक्षात् सम्‍बन्‍ध: क्रियया सह भवतु ।
अप्रधानम् -यस्‍य क्रियया सह सम्‍बन्‍ध: अर्थस्‍याधारेण ज्ञायते ।

उदाहरणम् -
पुत्रेण सह पिता आगत: ।
अत्र पिता प्रधानकर्ता । प्रधानकर्तु: सहाय्यं करोति अप्रधानकर्ता (पुत्र:) । अत: पुत्रशब्‍दे (सह) योगकारणात् तृतीया विभक्ति: सन (पुत्रेण) इति योजितम् ।
उपाध्‍याया: छात्रै: समं स्‍नाति ।
उपाध्‍याय (शिक्षक) छात्रों के साथ नहाता है ।
इति

सन्धिपरिचयप्रकरणम् - चलचित्रम् ।

चित्र
इति

अपवर्गे तृतीया - तृतीयाविभक्ति: ।।

चित्र
अपवर्गे तृतीया

अस्‍य सूत्रस्‍य पूर्णार्थं प्राप्‍तुं 'कालाध्‍वनो...' सूत्रस्‍यावृत्ति: करणीया भवति । अपवर्ग इत्‍युक्‍ते फलप्राप्ति: । चेत् यस्मिन् समये यत् किमपि कर्तुं यावत् समयं स्‍वीकृयते तस्मिन् समये, मार्गे च तृतीया विभक्ति: भवति ।


उदाहरणम् -
मासेन व्‍याकरणम् अधीतवान्
महीने भर में व्‍याकरण पढ लिया ।

क्रोशेन पुस्‍तकं पठितवान् ।
एक कोश में पुस्‍तक पढ़ डाला ।

सप्‍तभि: दिनै: निरोगो जात:
सात दिन में रोगरहित (निरोगी) हो गया ।

इति

दिव: कर्म च - तृतीयाविभक्ति: ।।

चित्र
दिव: कर्म च

दिव् (खेलना) धातो: साधकतमं कारकं कर्मसंज्ञकं स्‍यात् 'च'कार ग्रहणे च तृतीया अपि स्‍यात् ।

उदाहरणम् - 

अक्षै: अक्षान् वा दीव्‍यति

इति

प्रकृत्‍यादिभ्‍य उपसंख्‍यानम् - तृतीयाविभक्ति: ।।

चित्र
प्रकृत्‍यादिभ्‍य उपसंख्‍यानम् (वार्तिकम्)

प्रकृति (स्‍वभाव) आदि शब्‍दानां योगे तृतीया विभक्ति: भवति ।

प्रकृति, प्राय, गोत्र, सम(सीधी), विषम(टेढी), द्विद्रोण, पंचक, सहस्र, सुख, दु:ख आदि शब्‍देषु तृतीया विभक्ति: भवति ।
उदाहरणम् -
प्रकृत्‍या चारु: - स्‍वभाव से सुन्‍दर
प्रायेण याज्ञिक: - प्राय: याज्ञिक
समेनैति - सीधा जाता है
विषमेनैति - टेढा जाता है
द्विद्रोणेन क्रीणाति - दो द्रोण से धान खरीदता है
सुखेन दु:खेन वा याति - सुख या दुख पूर्वक जाता है
सरलतया पठति - सुख से जीता है

आदि

टिप्‍पणम् - एते प्रायेण क्रिया विशेषणं, क्रियाविशेषणवाक्‍यांशं वा कथ्‍यन्‍ते । 

इति

समासानां संक्षिप्‍त परिचय: ।

चित्र
इति


कारकप्रकरणम् - प्रथम: भाग:

चित्र
इति


अव्यय पदानि ।।

चित्र
एतेषां शब्दानां रूपाणि नैव चलन्ति । एतेषां स्वरुपपरिवर्तनं चापि नैव भवति ।

अकस्मात् suddenly अचानक

अग्रतः in front of सामने से

अग्रे ahead आगे

अज्ञानतः out of ignorance अनजाने में

अन्तर् in, into भीतर

अतः therefore इसलीए

अतीव exceedingly अत्यधिक

अत्र here यहाँ

अद्य today आज

अधः below नीचे

अधुना now अब

अन्यत्र elsewhere दूसरी जगह

अपि also भी

अरे oh सम्बोधन हे

अलम् enough बस / रहने दो

अवश्यम् definitely अवश्य

आम् yes हाँ

इतः from here इधर से

इतःस्ततः here and there इधर उधर

इदानीम् just now अब

इव similar समान

इह here यहाँ

उच्चैः loudly जोर से

उभयतः from both sides दोनों तरफ

ऋते without बीना

एकत्र together एक जगह/ इक्ठठा

एकदा once एक बार

एव only ही / केवल

एवम् thus इस तरह

कति how many? कितना

कथम् how? कैसे

कथमपि somehow कैसे भी

कदा when? कब


कदाचित् anytime कभी भी

किञ्चित् little कुछ

किन्तु but परन्तु

किम् who, what, which क्या / कौन

किमर्थम् why किसलिए

किल् indeed निश्चय

कुतः from where कहाँ से

कुत्र where कहाँ

कुत्रचित् somewhere कहीं / कहाँ पर

केवलम् only केवल

क्वचित् in some place किस…