संदेश

November, 2017 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं

महाभाष्‍यकार: पतंजलि: - वैयाकरण परिचय: ।

वैयाकरणनाम -पतंजलि: ।
अन्‍यनाम -गोणिकापुत्र, गोनर्दीय, अहिपति, फणिभृत्, शेषाहि
वर्ण: -ब्राह्मण:

स्थितिकालम् -1200ई.पू. - 150ई.पू. अनुमानितम् ।

पिता -अज्ञात
माता -गोणिका
गुरु: -अज्ञात
समकालीनराजा - पुष्‍यमित्र शुंग
शिक्षा - तक्षशिलाविश्‍वविद्यालये
जन्‍मस्‍थानम् -गोनर्दप्रदेश: (आधुनिक गोंडा)
'गोनर्दीयस्‍त्‍वाह', 'इष्‍टमेवैतद् गोनर्दीयस्‍य' (महाभाष्‍यम् 1.1.21, 1.1.29, 7.2.101, 3.1.92)

कृतय: -महाभाष्‍यम्, पातंजल-योगसूत्रम्, सामवेदीय निदानसूत्रम्, महानन्‍दकाव्‍यम्, चरकसंहिता, आर्यापंचशती(परमार्थसार), रसशास्‍त्र, लोहशास्‍त्र, पतंजलि-शब्‍दकोष:

किम्‍वदन्‍तय: -
भगवत: शेषनागस्‍य अवतार: अत: शेषाहि, फणिभृत्, अहिपति आदि नामभि: अभिहित: ।अयमेव चरक नाम्‍ना चरकसंहिता कृतवान् ।पुष्‍यमित्रस्‍य अश्‍वमेधयज्ञस्‍य ऋत्विज: अयमेवासीत् । पुष्‍यमित्र: अस्‍यैव प्रेरणया मिनान्‍डर (महेन्‍द्र)म् पराजितवान् ।शेषनागस्‍वरूपं स्‍वीकृत्‍य शिष्‍यद्वयाय महाभाष्‍यं प्रदत्‍तवान् ।
इति

आचार्य कात्‍यायन: - वैयाकरण परिचय: ।।

वैयाकरणनाम -कात्यायन:।
अन्‍यनाम -वररुचि:

वर्ण: -ब्राह्मण:

स्थितिकालम् -2600ई.पू. - 300ई.पू. अनुमानितम् ।

पिता -अज्ञात
माता -अज्ञात
गुरु: -अज्ञात

शिक्षा - तक्षशिलाविश्‍वविद्यालये
जन्‍मस्‍थानम् -दक्षिणभारतम्
'प्रियतद्धितादाक्षिणात्‍या:'

कृतय: -वार्तिकम् (व्‍याकरणवृत्ति:), स्‍वर्गारोहण (काव्‍यम्)

वार्तिकम् -
''उक्‍तानुक्‍तदुरुक्‍तानां चिन्‍ता यत्र प्रवर्तते । 
तं ग्रन्‍थं वार्तिकं प्राहुर्वार्तिकज्ञा मनीषिण: ।।''

वार्तिकग्रन्‍थ: सम्‍प्रति स्‍वतन्‍त्ररूपेण नैव प्राप्‍यते । एतेषामुल्‍लेख: भगवत: पतंजले: महाभाष्‍यग्रन्‍थे यत्र-तत्र प्राप्‍यते । किन्‍तु एतेषां संख्‍याविषयिकी चर्चा तत्र नैव प्रदत्‍ता । केषांचन् विदुषाणां मतमस्ति यत् वार्तिकसूत्राणां संख्‍या प्रायेण 1500 इति आसीत् । इत्‍युक्‍ते पाणिने: 1500 सूत्रेषु कात्‍यायनेन वार्तिकं लिखितमासीत् किन्‍तु अस्‍य प्रामाणिकं साक्ष्‍यं नोपलभ्‍यते ।

इति

भगवान् पाणिनि: - वैयाकरणपरिचय: ।।

वैयाकरणनाम -पाणिनि:।
अन्‍यनाम -दाक्षीसुत:, शलातुरीय:
सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्‍य पाणिने: । 
एकदेशविकारे हि नित्‍यत्‍वं नोपजायते ।।

वर्ण: -ब्राह्मण:

स्थितिकालम् -2800ई.पू. - 500ई.पू. अनुमानितम् ।

पिता -अज्ञात
माता -दाक्षी
गुरु: -वर्ष:

शिक्षा - तक्षशिलाविश्‍वविद्यालये
जन्‍मस्‍थानम् -शलातुरग्राम: (पश्चिमभारतम्)
'शलातुरो नाम ग्राम:, सो भिजनो स्‍यास्‍तीति शलातुरीय: तत्रभवान् पाणिनि: ।' (गणरत्‍नमहोदधि)

कृतय: -अष्‍टाध्‍यायी (व्‍याकरणग्रन्‍थ:), जाम्‍बवतीजय: (नाटकम्), पाणिनीयशिक्षा (शिक्षाग्रन्‍थ:), धातुपाठ:, गणपाठ:, उणादिसूत्रम्, लिंगानुशासनम्

किम्‍वदन्‍तय: -
सिंह: पाणिने: मृत्‍युकारण: अभूत् ।'सिंहो व्‍याकरणस्‍य कर्तुरहरत् प्राणान् प्रियान् पाणिने:' (पंचतन्‍त्रम्/मित्रसम्‍प्राप्ति:) ।आचार्य व्‍याडि: अस्‍य निकटसम्‍बन्‍धी आसीत् ।अस्‍य पाणिनि नाम पितृपरम्‍पराकारणात् आसीत् ।अस्‍य मृत्‍यु: त्रयोदशीतिथौ अभवत् ।
इति